Czerwoni Khmerzy zajęli Phnom Penh 17 kwietnia 1975 roku i ogłosili Rok Zerowy. Miasta opróżniono, zniesiono pieniądz i szkoły, zakazano religii, a ludność wysłano do rolniczych kolektywów. Od 1,5 do 2 milionów osób z mniej więcej ośmiu milionów zmarło od egzekucji, głodu, pracy przymusowej i nieleczonych chorób w ciągu trzech lat i ośmiu miesięcy. Reżim upadł, gdy w styczniu 1979 roku wkroczył Wietnam.
Tuol Sleng
Szkoła średnia w Phnom Penh stała się Więzieniem Bezpieczeństwa 21, gdzie co najmniej 12 tysięcy, a być może 20 tysięcy osób przesłuchiwano, torturowano i odsyłano na śmierć. Wiadomo o dwunastu ocalałych. Klasy zachowano z żelaznymi łóżkami i fotografiami: reżim dokumentował każdego więźnia przy przyjęciu, a ściany zdjęć są tym, co odwiedzający zapamiętują najmocniej. Audioprzewodnik jest znakomity i trzeba go wziąć. Dwaj ocalali, Chum Mey i Bou Meng, często bywali obecni przy wejściu.
Choeung Ek
Piętnaście kilometrów za miastem, jedno z jakichś 300 pól śmierci, dokąd wywożono więźniów z S-21. Z dołów wydobyto blisko 9000 ciał; kości i tkaniny wciąż wychodzą na powierzchnię po ulewach, dlatego prosi się, by nie schodzić ze ścieżek. Pamiątkowa stupa mieści ponad 5000 czaszek ułożonych według wieku i sposobu śmierci. Audioprzewodnik zawiera relacje ocalałych i jest powodem, by przewidzieć dwie godziny.
Zwiedzanie
Oba miejsca są otwarte codziennie i naprawdę wstrząsające. Ubierz się jak na pogrzeb, nie rób uśmiechniętych zdjęć i nie traktuj ich jako tła; prośba jest wywieszona i regularnie ignorowana. Wiele kambodżańskich rodzin straciło tu bliskich, a wśród personelu są ich krewni.
Trybunał
Wspierany przez ONZ sąd działający od 2006 roku skazał przed zamknięciem w 2022 roku tylko trzy osoby: Kaing Guek Eava, komendanta S-21, oraz dwóch przywódców. Pol Pot zmarł w 1998 roku bez procesu. Znikoma liczba wyroków pozostaje źródłem gniewu.
Potem
Kraj jest młody: ponad połowa ludności urodziła się po 2000 roku. Kambodżanie mówią o tej historii chętnie, jeśli zapytać z szacunkiem, i coraz częściej uczy się jej w szkołach, czego przez dekady nie robiono. Zrozumienie tego wyjaśnia bardzo wiele o kraju, po którym się podróżuje.
Skąd się to wzięło
Ruch wyrósł na wsi w czasie amerykańskich bombardowań wschodniej Kambodży w latach 1969-1973, które zabiły dziesiątki tysięcy ludzi i wypchnęły chłopów w stronę partyzantki. Pol Pot i część przywódców studiowali w Paryżu i połączyli maoizm z agrarną utopią; wykształcenie, okulary i znajomość języków obcych stały się powodem do egzekucji.